Wydarzenia naukowe

Stanowisko SNAP w sprawie wystawy zabytków archeologicznych z Ukrainy w Muzeum Narodowym w Warszawie

Warszawa, 18 kwietnia 2008 r.

W związku z otwartą w Muzeum Narodowym w Warszawie wystawą “Ukraina światu. Skarby Ukrainy z kolekcji Platar" Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich – największa organizacja archeologów w Polsce, skupiająca ponad 650 archeologów - pragnie przypomnieć, że publiczne prezentowanie zabytków pochodzących z nielegalnego rozkopywania stanowisk archeologicznych i z kolekcji powstałych w wyniku nielegalnego obrotu zabytkami archeologicznymi, a taki charakter ma właśnie kolekcja Platar, jest sprzeczne zarówno z Kodeksem etyki dla muzeów (paragraf 4.5), przyjętym przez Międzynarodową Radę Muzeów (ICOM), jak i z Kodeksem praktyki (paragrafy 1.6-1.8) Europejskiego Stowarzyszenia Archeologów (EAA) i wielu innych profesjonalnych stowarzyszeń archeologicznych. Jest to również działanie wyraźnie sprzeczne z duchem Europejskiej Konwencji o ochronie dziedzictwa archeologicznego, tzw. Konwencji Maltańskiej (zwłaszcza z jej artykułem 10), ratyfikowanej przez Polskę w roku 1996.
Rabowanie stanowisk archeologicznych i wydobywanie z nich przedmiotów, które w ten sposób pozbawione zostają kontekstu, a zatem i możliwości zrozumienia ich społeczno-kulturowej funkcji, jest zasadniczo sprzeczne z celami archeologii jako nauki badającej dzieje ludzkości na podstawie materialnych pozostałości dawnych ludów. W pracy badawczej archeologa to właśnie kontekst zabytku: dokładnie ustalone w płaszczyźnie poziomej i pionowej miejsce znalezienia, skład mineralny otaczających warstw ziemi, współwystępujące przedmioty i szczątki organiczne, odgrywa kluczowe znaczenie.
Propagowanie kolekcjonerskiej wizji archeologii, w której ważne są piękne przedmioty pozbawione tych najważniejszych dla współczesnego archeologa informacji, jest nie tylko wprowadzaniem w błąd odbiorców wystawy na temat tego, czym jest dziedzictwo archeologiczne i jakie są cele archeologii jako nauki, ale także działaniem, które może mieć katastrofalne skutki dla dziedzictwa archeologicznego, również i w Polsce. Zjawisko nielegalnego rozkopywania stanowisk archeologicznych, chociaż przybiera najbardziej dramatyczne formy w krajach Ameryki Łacińskiej, a ostatnio właśnie na terenach byłego Związku Radzieckiego, występuje bowiem także i w Polsce. Prezentowanie w najważniejszym w naszym kraju muzeum zabytków pozyskanych w toku takich rabunkowych wykopalisk może być odbierane jako zachęta, a przynajmniej usprawiedliwienie dla takiej działalności również i w Polsce.
Właściciele prezentowanej w Muzeum Narodowym w Warszawie kolekcji – być może wbrew swoim intencjom – przyczynili się do rabunku dziedzictwa kulturowego. Archeolodzy wiedzą bowiem od dawna, że to właśnie kolekcjonerzy stwarzają zapotrzebowanie na nielegalnie wydobyte zabytki archeologiczne. Opinia profesjonalnych organizacji archeologicznych na świecie jest zatem jednoznaczna – tylko powstrzymanie się od dokonywania zakupów i prezentowania obiektów pochodzących z nielegalnych wykopalisk, może doprowadzić do zlikwidowania procederu niszczenia stanowisk archeologicznych.
Trzeba zauważyć, że zjawisko rabowania i niszczenia stanowisk archeologicznych na Ukrainie nie jest tylko wewnętrzną sprawą naszego sąsiedniego kraju, którego prawodawstwo również jednoznacznie zabrania tego procederu. Dziedzictwo archeologiczne – jak głosi Konwencja Maltańska w swoim paragrafie 1 – jest “źródłem zbiorowej pamięci europejskiej” i odpowiedzialność za jego ochronę spoczywa jednak nie tylko na bezpośrednio zainteresowanych kraju, ale na wszystkich państwach europejskich, jak podkreśla preambuła tej Konwencji.
Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich pragnie wyrazić głębokie zaniepokojenie faktem, że Muzeum Narodowe w Warszawie - instytucja tak bardzo dotąd zasłużona dla ochrony i propagowania wartości kulturowych – zaangażowała się obecnie w działania w tak oczywisty sposób sprzeczne z ideą ochrony dziedzictwa kulturowego.