Wydarzenia naukowe

Apel uczestników konferencji "Archeologia wobec wyzwań współczesności" do Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Obrady konferencji „Archeologia wobec wyzwań współczesności” ukazały, że ochrona dziedzictwa archeologicznego w Polsce napotyka na wiele problemów, których rozwiązanie nie jest możliwe bez stosownych uregulowań na poziomie rządowym. Chodzi tu przede wszystkim o kwestię przechowywania zabytków archeologicznych pochodzących z ratowniczych badań wykopaliskowych, problem rozwoju zjawiska nielegalnych poszukiwań zabytków archeologicznych przez tzw. „poszukiwaczy skarbów”, jak też brak uregulowań prawnych w kwestii praw autorskich w odniesieniu do badań archeologicznych i dokumentacji wykopaliskowej.
Od wielu lat środowisko archeologów polskich zwraca uwagę na słabość służb konserwatorskich, które nie są w stanie sprostać trudnym zadaniom związanym z ochroną dziedzictwa archeologicznego. W obliczu zagrożeń ze strony czynników naturalnych, inwestycji przemysłowych i komunalnych oraz nielegalnych wykopalisk, inspektorzy do spraw zabytków archeologicznych w poszczególnych województwach, nie mając sił i środków do efektywnego działania, są najczęściej bezradni. W związku z tym kolejny raz apelujemy o gruntowną reformę służby konserwatorskiej i poprawę efektywności jej działania w zakresie ochrony dziedzictwa archeologicznego.

Wyrażamy zaniepokojenie brakiem reakcji odpowiednich instytucji rządowych na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2007 r., uchylającego na wniosek Rzecznika Praw Obywatelskich artykuł 31 ustęp 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, który stanowi, że „Osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, która zamierza finansować roboty budowlane przy zabytku nieruchomym wpisanym do rejestru lub objętym ochroną konserwatorską na podstawie ustaleń miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, jest obowiązana pokryć koszty badań archeologicznych oraz ich dokumentacji, jeżeli przeprowadzenie tych badań jest niezbędne dla ochrony zabytków archeologicznych”.
Środowisko archeologów polskich przez 50 lat zabiegało o wprowadzenie do ustawy dotyczącej zabytków zapisów regulujących kwestie finansowania niezbędnych wykopalisk archeologicznych na stanowiskach, które mają ulec zniszczeniu w wyniku inwestycji przemysłowych i komunalnych. Dopiero w 2003 roku udało się takie regulacje prawne uzyskać, w zgodzie z praktyką legislacyjną innych krajów europejskich,. Obecnie, po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, niezbędne jest znalezienie nowego efektywnego, a równocześnie zgodnego z Konstytucją, sposobu finansowania ratowniczych badań wykopaliskowych. Mając na względzie fakt, że termin obowiązywania artykułu 31 ustęp 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, w zacytowanym wyżej brzmieniu, zgodnie z postanowieniem TK upływa 8 kwietnia 2009 r., a zatem za niespełna rok, oraz znając tempo procesu legislacyjnego w Polsce, wyrażamy obawę, że nastąpi uchylenie tego przepisu bez zastąpienia go inną regulacją tej kwestii, co w konsekwencji będzie stanowiło zagrożenie dla ochrony dziedzictwa archeologicznego.
Zagrożenie takie istnieje, ponieważ – o ile nam wiadomo - obecnie nie toczą się żadne prace rządowe nad sposobem zmiany finansowania badań archeologicznych, nie zwrócono się też do instytucji reprezentujących środowisko archeologów z prośbą o konsultacje w sprawie zmiany zaskarżonego zapisu ustawowego.
Od grudnia 2007 r. w Sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu znajduje się m.in. Poselski projekt ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami oraz o zmianie niektórych innych ustaw, na obecnym etapie skierowany do opiniowania przez organizacje samorządowe. Projekt ten dotyczy zmiany zasad wywożenia zabytków za granicę, zwiększenia katalogu form ochrony zabytków oraz zmiany podporządkowania wojewódzkich konserwatorów zabytków. Środowisko archeologów jest zainteresowane udziałem w społecznych konsultacjach tego projektu, ponieważ postulowane zmiany dotyczą także archeologii. Niestety, podejmowane ze strony Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich próby włączenia nas do konsultacji nad tym projektem okazały się bezskuteczne.
Brak współpracy Rządu ze środowiskiem archeologicznym wynika w naszym przekonaniu z braku świadomości u Jego przedstawicieli znaczenia dziedzictwa archeologicznego dla nauki i kultury w skali zarówno naszego kraju, jak i całej Europy. Apelujemy o jak najszybsze utworzenie przez Generalnego Konserwatora Zabytków zespołu złożonego z archeologów, teoretyków i praktyków w dziedzinie konserwacji zabytków i prawników zespołu legislacyjnego, który mógłby w sposób kompleksowy zająć się problematyką zmian ustawowych, dotyczących archeologii i ochrony dziedzictwa archeologicznego.
Apelujemy do wszystkich instytucji, którym archeologia i ochrona dziedzictwa archeologicznego nie jest obojętna, o podjęcie działań, które zapobiegną niszczeniu tej ważnej części dziedzictwa kulturowego naszego kraju. Apelujemy, aby w działania te włączono reprezentantów wszystkich środowisk archeologicznych: uniwersytetów, muzeów archeologicznych, Polskiej Akademii Nauk i stowarzyszeń archeologicznych.

Sygnatariusze Apelu


Dr hab. Marzena Szmyt, prof. UAM

Dyrektor
Muzeum Archeologicznego
w Poznaniu


Dr hab. prof. UKSW Zbigniew Kobyliński

Prezes
Stowarzyszenia Naukowego
Archeologów Polskich


Prof. dr hab. Zofia Kurnatowska

Komisja Archeologiczna
Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk