Stanowisko SNAP w sprawie projektu nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Stanowisko SNAP w sprawie projektu nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Opinia Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich w sprawie projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (druk nr 2059).


Proponowany projekt Ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami wprowadza kilka pożądanych i opiniowanych przez nas pozytywnie zmian takich jak np. poszerzenie katalogu form ochrony zabytków czy odnoszące się do przepisów związanych z tworzeniem gminnych ewidencji zabytków. Jednakże część propozycji zawartych w nowelizacji budzi nasz niepokój. Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich będzie się odnosiło jedynie do kwestii związanych z ochroną dziedzictwa archeologicznego.

W związku z tym wyrażamy swój sprzeciw wobec:

Artykułu 1 ust. 8 dotyczącego zmiany w art. 45 polegającej na dodaniu ustępu 3, w myśl którego wojewódzki konserwator zabytków może odstąpić od wydania decyzji nakazującej przywrócenie zabytku do poprzedniego stanu lub uporządkowanie terenu, jeśli wykonane bez wymaganego pozwolenia lub wykonane w sposób odbiegający od zakresu i warunków określonych w pozwoleniu prace konserwatorskie, restauratorskie, roboty budowlane, badania konserwatorskie, architektoniczne lub inne działania przy zabytku, o których mowa w art. 36 ust. 1 pkt 6 – 8 i 10 – 12 nie doprowadziły do uszkodzenia zabytku.
W naszej opinii jest to przepis szczególnie niebezpieczny dla zabytków archeologicznych, do których odnoszą się działania opisane w art. 36 ust. 1 pkt 11 i 12 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.
W odniesieniu do art. 36 ust. 1 pkt 11 Ustawodawca dopuszcza możliwość, że bezprawne działania (tj. podejmowane bez pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków), prowadzące do naruszenia substancji lub zmiany wyglądu zabytku wpisanego do rejestru mogą zostać usankcjonowane, gdy nie doprowadzą do zniszczenia lub uszkodzenia zabytku. Czy zatem kopanie dołków przez detektorystów – „poszukiwaczy skarbów” np. na grodziskach, cmentarzyskach, w fosach, ruinach to niszczenie czy uszkadzanie zabytku archeologicznego? Kto będzie oceniał skutki zniszczeń lub uszkodzeń oraz ich rodzaj? Przypominamy, że pozwolenie na badania archeologiczne ściśle określa warunki i zakres prac, a kierownik badań zobowiązany jest do wykonywania warunków zawartych w pozwoleniu. Poza tym każda ingerencja w zabytek archeologiczny niemająca na celu jego naukowego udokumentowania jest niszczeniem lub uszkadzaniem zabytku archeologicznego. Obawiamy się, że tą drogą wprowadza się możliwość prowadzenia „dzikich” badań wykopaliskowych, bez zezwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków.
W odniesieniu do art. 36 ust. 1 pkt 12 ułatwia się poszukiwanie ukrytych lub porzuconych zabytków ruchomych, w tym zabytków archeologicznych, przy użyciu wszelkiego rodzaju urządzeń elektronicznych (głównie wykrywaczy metali) i technicznych oraz sprzętu do nurkowania. Projekt zakłada więc de facto możliwość wykonywania takich poszukiwań bez zgody wojewódzkiego konserwatora zabytków. Już przy obecnym stanie prawnym zakładającym, że tego typu poszukiwania można prowadzić za zgodą wojewódzkiego konserwatora zabytków jedynie pod warunkiem, że kierownikiem prac będzie osoba o odpowiednich uprawnieniach nie rozwiązano problemu detektorystów – „poszukiwaczy skarbów”.
Biorąc pod uwagę demoralizujące i niekorzystne dla stanu zachowania zabytków cechy tej nowelizacji, Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich wnosi o wykreślenie art. 45 ust. 3 z projektu Ustawy.

Wyrażamy sprzeciw wobec zapisów artykułu 1 ust. 9 dotyczącego zmiany w art. 51 ust. 1 pkt. 1 stanowiącej, że jednorazowego pozwolenia na stały wywóz zabytku za granicę wymagać będą zabytki archeologiczne. Na mocy Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (art. 35 ust. 1) „przedmioty będące zabytkami archeologicznymi odkrytymi, przypadkowo znalezionymi albo pozyskanymi w wyniku badań archeologicznych, stanowią własność Skarbu Państwa”, a więc ich stały wywóz za granicę nie może w ogóle mieć miejsca, bowiem byłby pozbywaniem się własności Skarbu Państwa. Niezrozumiały jest zapis o możliwości jednorazowego wywozu zabytków archeologicznych wchodzących w skład zbiorów archeologicznych. Po raz pierwszy w prawie polskim wprowadza się pojęcie zbioru archeologicznego. Zatem: o jakie zbiory archeologiczne chodzi, skoro jedynym właścicielem zabytków archeologicznych jest Skarb Państwa, a muzea lub inne jednostki organizacyjne są jedynie ich depozytariuszami za zgodą wojewódzkiego konserwatora zabytków? Ponadto, zgodnie z Ustawą o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami jednorazowemu wywozowi za granicę nie podlegają zabytki wpisane do rejestru zabytków, wchodzące w skład zbiorów publicznych czy znajdujące się w inwentarzach muzeów. A są to jedyne znane nam zbiory zabytków archeologicznych. Stworzenie możliwości jednorazowego wywozu zabytków pozyskanych z badań archeologicznych lub przypadkowych odkryć jest sprzeczne z duchem obowiązującej Ustawy i niezrozumiałe z punktu widzenia ochrony dziedzictwa archeologicznego.
Ponadto projekt ustawy zamierza wprowadzić dodatkowe kryterium wieku dla zabytków archeologicznych (“mają więcej niż 100 lat”), co jest sprzeczne z zapisami dotychczas obowiązującej ustawy (definicja pojęcia “zabytku archeologicznego” zawarta w art. 3 pkt 4 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami nie zawiera takiego kryterium), jak również z doktryną konserwatorstwa archeologicznego, zgodnie z którą o uznaniu za zabytek archeologiczny nie decyduje wiek, ale charakter zabytku. Oczywistymi zabytkami archeologicznymi są na przykład militaria pochodzące z pól bitewnych z czasów I i II wojny światowej, pomimo tego, że nie mają 100 lat; są objęte ochroną na podstawie art. 35 ust. 2 i art. 36 ust. 12 obowiązującej Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Sprzeciwiając się temu zapisowi podkreślamy, że są wśród tych zabytków pamiątki i świadectwa historii, z którymi nasze społeczeństwo jest związane emocjonalnie (Powstanie Warszawskie, obozy koncentracyjne) oraz takie, które są ważne dla lokalnych społeczności, o czym świadczy zaangażowanie w prowadzeniu rekonstrukcji działań wojennych, zarówno w odniesieniu do I jak i II wojny światowej.
Co więcej, proponowany zapis odnoszący się do art. 51 ust. 1 pkt. 1 jest sprzeczny z proponowanym zapisem w art. 51 ust. 4 pkt. 2, zgodnie z którym zabytki będące własnością Skarbu Państwa nie mogą być w ogóle wywożone na stałe za granicę, a jedynie czasowo, co jest ze wszech miar słuszne.
Włączenie ustawowo zabytków archeologicznych w nurt rynku obrotu dziełami sztuki i kolekcjonerstwa jest w odniesieniu do zabytków archeologicznych błędem, gdyż umożliwi środowiskom związanym z detektorystami – „poszukiwaczami skarbów” legalny obrót zabytkami archeologicznymi. Do tej pory nie rozwiązano problemów archiwizowania zabytków archeologicznych poprzez opracowanie systemu związanego z finansowaniem i określeniem zasad archiwizowania zabytków archeologicznych, a próbuje się wprowadzić je w obrót handlowy. Chyba że wywiezienie części zabytków za granicę to sposób rozwiązania problemu archiwizowania zabytków archeologicznych.
Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich wnioskuje zatem o wykreślenie z projektu ustawy zapisu art. 51 ust. 1 pkt. 1 i dodanie w art. 51 ust. 4 wyraźnego zapisu stwierdzającego, że zabytki archeologiczne (niezależnie od ich wieku) mogą być wywożone za granicę jedynie czasowo, na podstawie stosownego pozwolenia na czasowy wywóz.

Ponadto Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich pragnie wyrazić opinię, że zastosowane w art. 1 ust. 9 w odniesieniu do art. 51 ust. 1 pkt. 3-15 kryteria wartości zabytków wyrażone w euro (a więc w walucie, która w chwili obecnej nie jest walutą obowiązującą w naszym kraju, a jej kurs rynkowy w stosunku do waluty polskiej jest w wysokim stopniu zmienny) jest rozwiązaniem niewłaściwym, a bardzo wysokie progi dla poszczególnych kategorii zabytków nie są w wystarczającym stopniu uzasadnione w omawianym projekcie. Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich wyraża obawę, ze przyjęcie tak wysokich progów wartości rynkowej spowoduje wywóz wielkiej liczby zabytków za granicę, a tym samym bardzo poważne uszczuplenie zasobów narodowego dziedzictwa kulturowego.

Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich brało już udział w pracach Podkomisji Nadzwyczajnej powołanej do rozpatrzenia senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz. U. 2009 nr 97 poz. 804). Zwracano wtedy uwagę na to, że problematyka związana z archeologią znacznie wykracza poza zakres nowelizacji i konieczne jest wypracowanie spójnego systemu ochrony zabytków archeologicznych. Dzisiaj rozpoczyna się w Krakowie Kongres Kultury Polskiej. Opracowano wiele raportów na temat stanu i systemu ochrony dziedzictwa kulturowego. Poza tzw. problematyką archeologiczną. Autorzy Raportu o systemie ochrony dziedzictwa narodowego stwierdzili wręcz, że ze względu na swą specyfikę problematyka archeologiczna i muzealnicza „wymaga odrębnych, bardziej szczegółowych analiz”. Tyle tylko, że w odniesieniu do muzealnictwa dokonano już tego w osobnym raporcie. Raportu na temat archeologii nie zamówiono.
Ostatnie nowelizacje Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami pokazują także, że ochrona substancji zabytkowej znajdującej się pod ziemią wymaga zastosowania innych rozwiązań niż w przypadku substancji zabytkowej na ziemi. Najwyższy czas na opracowanie kompleksowego raportu na ten temat i wyodrębnienie tej dziedziny, jeśli nie w osobnej ustawie, to co najmniej w osobnym rozdziale Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Sporządzili:

mgr Alina Jaszewska – Wiceprezes  SNAP i Przewodnicząca Komisji do spraw Legislacji SNAP
Dr hab. Zbigniew Kobyliński, prof. UKSW – Prezes SNAP
mgr Hanna Pilcicka-Ciura – Skarbnik SNAP i członek Komisji do spraw Legislacji SNAP
Warszawa, Zielona Góra, 22 września 2009 roku

W imieniu Zarządu Głównego SNAP:
Wiceprezes mgr Alina Jaszewska