Pismo do Sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu w sprawie nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Pismo do Sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu w sprawie nowelizacji ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami

Wielce Szanowna Pani Poseł,
Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich zostało włączone do konsultacji w sprawie zaskarżonego przez Trybunał Konstytucyjny art. 31 ust. 1 Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami i zaproszone na posiedzenie Komisji Kultury i Środków Przekazu w dniu 16 grudnia 2008 roku. Wówczas to w porządku dziennym znalazło się pierwsze czytanie senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (druk 1369). Następnie przedstawiciele Stowarzyszenia brali udział w posiedzeniach podkomisji nadzwyczajnej powołanej do rozpatrzenia senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (druk nr 1369).

Nasza obecność podczas prac podkomisji nadzwyczajnej rozpatrującej projekt nowelizacji Ustawy o i ochronie zabytków i opiece nad zabytkami miała charakter konsultacji społecznych, a więc mieliśmy niewielki wpływ na jego kształt, pomimo możliwości wyrażenia opinii środowiska. Naszym zdaniem nowelizacja nadal zawiera ustalenia, które będą miały negatywny wpływ na działania państwa ukierunkowane na ochronę dziedzictwa archeologicznego.

W związku z przyjętą przez podkomisję wersją zmian ustawy wyrażamy poparcie dla proponowanego brzmienia art. 1 ust. 1 pkt 1 ppkt 1, do którego dodano ustawowy obowiązek finansowania badań ratowniczych stanowisk archeologicznych znajdujących się w ewidencji wojewódzkiego konserwatora zabytków i zwracamy się z prośbą o przyjęcie tego zapisu przez Komisję. Potrzeba uzupełnienia ustawy w przytoczonym ustępie wynika z faktu opieszałości jednostek samorządu terytorialnego w tworzeniu miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego.

Pomimo sprzeciwu archeologów przeforsowany został zapis mający chronić inwestorów przed archeologią. W art. 1 ust. 1 pkt. 2 zapisano, że wojewódzki konserwator zabytków określa zakres i rodzaj niezbędnych badań archeologicznych tylko w takim zakresie, w jakim prace inwestorskie zniszczą lub uszkodzą zabytek archeologiczny. Uważamy, że zapis ten nadmiernie chroni inwestora, zabytek archeologiczny sprowadzając do roli przedmiotu, a nie podmiotu naszej troski. W związku z tym zaproponowaliśmy wprowadzenie zapisu o bardziej ogólnym charakterze w odniesieniu do zabytków archeologicznych, ale jednocześnie chroniący inwestora tj. zakres i rodzaj niezbędnych badań archeologicznych określi wojewódzki konserwator zabytków w takim zakresie, w jakim prace inwestorskie mają wpływ na zachowanie zabytku archeologicznego, wyłącznie w obrębie działki pozostającej w dyspozycji osoby fizycznej lub jednostki organizacyjnej. Zwracamy się z prośbą o rozważenie możliwości wprowadzenia tego zapisu.

Opinie wyrażone w czasie posiedzeń Podkomisji przez przedstawicieli środowisk związanych z archeologią w Polsce (Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich, Komitet Nauk Pra- i Protohistorycznych PAN, Komitet Muzeów Archeologicznych, Ogólnopolskie Stowarzyszenie Prywatnych Firm Archeologicznych) wskazywały jednoznacznie na potrzebę uzupełnienia projektu senackiego o zmianę w art. 1 ustęp 1 pkt 1 ppkt 2 poprzez włączenie do zakresu niezbędnych prac obok dokumentacji z badań także ich opracowania naukowego. Członkowie Podkomisji nie przyjęli tak proponowanego zapisu,  co w naszym przekonaniu jest niesłuszne, bowiem opracowanie wyników badań stanowi nieodłączny składnik procesu badawczego zabytków archeologicznych i musi mieć charakter naukowy.

Pragniemy także wyrazić sprzeciw wobec nieuwzględnienia w art. 1 ustęp 1 pkt 1 ppkt 2 zapisu o konieczności finansowania doraźnej konserwacji odkrytych zabytków. Brak uwzględnienia tego nieodzownego etapu ratowniczych badań archeologicznych skutkować będzie destrukcją odkrytych reliktów i znalezisk, które zazwyczaj wymagają podjęcia natychmiastowych działań zabezpieczających. Warto przypomnieć, że Polska ratyfikowała Europejską Konwencję o Ochronie Dziedzictwa Archeologicznego, której art. 3 mówi, że strony zobowiązują się zapewnić, że przedmioty dziedzictwa archeologicznego nie pozostaną odkryte lub pozostawione podczas wykopalisk lub po ich zakończeniu bez zapewnienia odpowiedniego ich zabezpieczenia, konserwacji i ich zagospodarowania.

Pragniemy wyrazić pogląd, że błędem będzie przyjęcie w art. 1 ustęp 3 propozycji senackiej określającej, że wysokość dotacji, o której mowa w ust. 1, równa jest różnicy pomiędzy kosztami planowanych badań archeologicznych i ich dokumentacji a kosztami stanowiącymi 2% kosztów planowanych działań, o których mowa w art. 1 ust. 1 pkt 1. Stowarzyszenie nasze zgłosiło propozycję zakładającą, że udział inwestora w finansowaniu niezbędnych ratowniczych badań archeologicznych powinien być zróżnicowany, w zależności od tego, czy stanowisko archeologiczne było znane wcześniej i inwestor dysponował wiedzą o jego obecności, czy też odkrycie stanowiska archeologicznego nastąpiło dopiero w czasie inwestycji i inwestor nie mógł przewidzieć wcześniej konieczności sfinansowania tych badań.

Proponujemy zatem, żeby udział ten wynosił :
-    4% kosztów planowanych działań, jeżeli inwestor posiada wiedzę o tym, że na obszarze planowanej inwestycji znajduje się zabytek,
-    2% kosztów planowanych działań, jeżeli stanowisko zostanie odkryte w trakcie prac.


W naszej opinii takie sformułowanie zgodne jest z zasadami sprawiedliwości społecznej, a także z międzynarodowymi zasadami ochrony dziedzictwa archeologicznego, zgodnie z którymi państwo powinno wspierać ochronę dziedzictwa archeologicznego w miejscu, w którym się ono znajduje i nie powinno zachęcać inwestorów do niszczenia stanowisk archeologicznych. Byłby to zatem zapis zbliżony do praktykowanej w całej Europie zasady „kto niszczy, ten płaci”.

Dodatkowo zaproponowaliśmy, aby wszystkie dotacje ograniczyć do wysokości 60% różnicy pomiędzy pełnymi kosztami badań, a odpowiednio wartością 4 i 2 % kosztów inwestycji. Takie rozwiązanie zabezpieczy budżet Państwa przed nadmiernymi kosztami i dodatkowo skłonią inwestorów do rozsądnego planowania swoich inwestycji.

Wyrażamy ponownie przekonanie, że niezależnie od ostatecznie przyjętych rozwiązań ustawowych, sprawą o najważniejszym znaczeniu jest opracowanie rozporządzenia wykonawczego, które będzie musiało sprecyzować sposób szacowania kosztów inwestycji i badań archeologicznych oraz precyzyjnie opisywać sposób rozliczania dotacji. Nie istnieją w naszym kraju cenniki badań archeologicznych, a ich koszt jest zazwyczaj przedmiotem negocjacji handlowych pomiędzy inwestorem a wykonawcą badań. Sprawą kluczową jest zatem wypracowanie mechanizmów kontroli, z udziałem niezależnych ekspertów i instytucji państwowych.

Pragniemy raz jeszcze podkreślić, że nadrzędność interesu społecznego nad prywatnym w dziedzinie ochrony zabytków historycznych jest oczywista. Proponowane przez nas zapisy są próbą realizacji tej zasady, przy równoczesnym spełnieniu warunków określonych przez wyrok Trybunału Konstytucyjnego, który nakazał, by wszyscy obywatele naszego kraju uczestniczyli w finansowaniu ratowniczych badań wykopaliskowych, których konieczność wynika z prywatnej działalności inwestycyjnej. Prosimy zatem Komisję o uwzględnienie proponowanych przez nas zapisów przy tworzeniu ostatecznej wersji projektu nowelizacji Ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami.

Pani Przewodnicząca!

Prace podkomisji nadzwyczajnej uświadomiły wszystkim, że ochrona dziedzictwa archeologicznego rozpatrywana w zakresie przedmiotowej nowelizacji to jeden z elementów związanych z tą problematyką, w żadnej mierze nie wyczerpujący zagadnienia.

W dalszym ciągu pozostaje nierozwiązany problem spójnego systemu finansowania nie tylko badań archeologicznych (sprowadzonych do badań wykopaliskowych przez przedmiotową nowelizację), ale także naukowych opracowań wyników badań, konserwacji zabytków, przechowywania (archiwizowania) zabytków oraz publikacji wyników badań.

Zdajemy sobie sprawę z tego, że obecna nowelizacja ma charakter interwencyjny. Obawiamy się jednak, że brak koncepcji nowego projektu ustawy o ochronie zabytków spowoduje, że kolejne nowelizacje będą standardem postępowania w rozwiązywaniu problemów ochrony dziedzictwa narodowego.

Dlatego zwracamy się do Pani – jako Przewodniczącej Sejmowej Komisji Kultury i Środków Przekazu o spowodowanie rozpoczęcia prac nad nową ustawą dotyczącą ochrony zabytków i opieki nad zabytkami i nad systemem finansowania ochrony zabytków.

Z wyrazami szacunku



Do wiadomości:
- Pan Poseł Marcin Zawiła, Przewodniczący Podkomisji Nadzwyczajnej do rozpatrzenia senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami


Załącznik: Propozycje poprawek w tekście nowelizacji

W art. 1 ust. 1 punkt 1, podpunkt 2:
roboty ziemne lub dokonać zmiany charakteru dotychczasowej działalności na terenie, na którym znajdują się zabytki archeologiczne, co doprowadzić może do przekształcenia lub zniszczenia struktury archeologicznego zabytku nieruchomego
- jest obowiązana, zastrzeżeniem art. 82a ust. 1,  pokryć koszty badań archeologicznych ich dokumentacji i opracowania naukowego oraz koszt doraźnej konserwacji
zabytków jeżeli przeprowadzenie tych badań jest niezbędne  w celu ochrony tych zabytków.

W art. 1 ust. 1 punkt 2:
Zakres i rodzaj niezbędnych badań archeologicznych, o których mowa w ust. 1 ustala wojewódzki konserwator zabytków w drodze decyzji, wyłącznie w takim zakresie, w jakim roboty budowlane, roboty ziemne lub zmiana charakteru dotychczasowej działalności mają wpływ na zachowanie zabytku archeologicznego, wyłącznie w obrębie działki pozostającej w dyspozycji osoby fizycznej lub jednostki organizacyjnej.

W art. 1 ustęp 3 dotyczący art. 82a, zmiana punktu 1:
Minister właściwy do spraw kultury i dziedzictwa narodowego udziela osobie fizycznej lub jednostce organizacyjnej zamierzającej realizować działania, o których mowa w art. 31 ust. 1, dotacji na przeprowadzenie badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków, w przypadku, gdy koszt planowanych badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków będzie wyższy niż 4% kosztów planowanych działań, o których mowa w art. 31 ust. 1.

W art. 1 ustęp 3 dotyczący art. 82a, dodać punkt 2:
W przypadku odkrycia przez osobę fizyczną lub jednostkę organizacyjną niezarejestrowanego zabytku archeologicznego w trakcie realizacji działań, o których mowa w art. 31 ust. 1 minister właściwy do spraw kultury i dziedzictwa narodowego udziela osobie fizycznej lub jednostce organizacyjnej dotacji na przeprowadzenie badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków, w przypadku, gdy koszt planowanych badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków będzie wyższy niż 2% kosztów planowanych działań, o których mowa w art. 31 ust. 1.

W art. 1 ustęp 3 dotyczący art. 82a, zmiana w punkcie 2:
Usunąć zapis: „z wyłączeniem jednostek samorządu terytorialnego”.

W art. 1 ustęp 3 dotyczący art. 82a, zmiana w punkcie 3:
Wysokość dotacji, o której mowa w ustępie 1 i 2 równa jest 60 % różnicy pomiędzy kosztami planowanych badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków a kosztami stanowiącymi 4% lub 2 % kosztów planowanych działań, o których mowa w art. 31 ust. 1 i 2.

W art. 1 ustęp 3 dotyczący art. 82a, zmiana w punkcie 5:
Osoba fizyczna lub jednostka organizacyjna, o których mowa w ust. 1 i 2 jest obowiązana zwrócić w całości lub w części dotację wraz z odsetkami w przypadku, gdy koszty poniesione na prowadzenie badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków nie będą wyższe niż 4% lub 2% kosztów na prowadzenie działań, o których mowa w art. 31ust. 1 lub gdy różnica pomiędzy kosztami poniesionymi na przeprowadzenie badań archeologicznych, ich dokumentacji, opracowania naukowego oraz przeprowadzenia doraźnej konserwacji zabytków a kosztami stanowiącymi 4% lub 2% kosztów poniesionych na realizacje działań, o których mowa w art. 31 ust. 1 będzie mniejsza niż wysokość udzielonej dotacji.