Oddział w Warszawie zakończył projekt dokumentacji kopalni krzemienia pasiastego

„Dokumentacja  zagrożonych kopalń krzemienia
pasiastego metodami nieinwazyjnymi”
Zakończenie projektu realizowanego przez SNAP Oddział w Warszawie

Grupa badaczy ze Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich Oddział w Warszawie pod kierunkiem mgr Witolda Migala (Państwowe Muzeum Archeologiczne)  i dr Janusza Budziszewskiego (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego) zakończyła analizy związane z nieinwazyjnymi badaniami pięciu wybranych kopalń krzemienia pasiastego. Kopalnie objęte badaniami  pilotażowymi są obiektami, które powstały okresie młodszej epoki kamienia (neolit)  i wczesnej epoki brązu położonymi często w lesie, a wyróżniającymi się min. odnajdowanymi na powierzchni pozostałościami obróbki krzemienia pasiastego - odłupkami, okruchami i półwytworami najczęściej siekier dwuściennych i czworościennych. Czasami  obiekty te (podobnie jak najsłynniejsza kopalnia w Krzemionkach)  mają częściowo zachowaną rzeźbę nakopalnianą w postaci hałd i lejów poszybowych

Fig. 1. Widok kopalni w Borowni z lotu ptaka. W centralnej części wydłużony zarys pola górniczego
porośnięty lasem.  Na jego przedłużeniu fragment o całkowicie zniszczonej powierzchni pierwotnej kopalni.
Jedynie metody geofizyczne mogły nam dać odpowiedź co naprawdę kryje się pod ziemią.

Wiele z nich jednak w różnych okresach poddawanych było uprawie co spowodowało, że nie posiadają one zachowanej rzeźby. Dlatego właściwa powierzchnia i kształt każdego z obiektów znane są często jedynie w przybliżeniu.
Poza najbardziej znaną kopalnią w  Krzemionkach Opatowskich, rozpoznanych zostało przez archeologów kilkanaście innych miejsc pradziejowego wydobycia tego surowca krzemiennego. Niestety w ostatnich latach w związku z modą na wykonywanie z krzemienia pasiastego biżuterii  artystycznej, niektóre z tych obiektów stały się celem nielegalnej eksploatacji surowca.  W kilku przypadkach doprowadziło to do znacznych zniszczeń. Aby kontrolować to zjawisko i pomóc w opracowaniu spójnego systemu ochrony, powstał program badawczo-konserwatorski mający na celu dokładne określenie aktualnego stanu zachowania pradziejowych miejsc wydobycia krzemienia pasiastego. Program ten skoordynowany był z rozpoznaniem całego rejonu wydobycia krzemienia pasiastego za pomocą systemu LIDAR, który realizowany był na UKSW.  Istotnym składnikiem projektu były badania geofizyczne  realizowane przez firmę Proton-Archeo z Krakowa.  W sumie poddano analizie i badaniom geofizycznym ponad 50  hektarów powierzchni kopalń i ich otoczenia.
Do  tegorocznych badań pilotażowych wybrano pięć obiektów, które przedstawiały różny stan zachowania i jednocześnie  najbardziej narażone były na niepożądaną penetrację przez osoby pozyskujące krzemień pasiasty do celów handlowych.
Zastosowane metody badań miały na celu:
-  jak najdokładniejsze określenie zasięgów pradziejowych pół górniczych, czyli skupisk miejsc gdzie drążono szyby docierając do złoża krzemienia,
- określenie jakiego rodzaju metody górnicze stosowano w jakich przypadkach, poczynając od płytkich pionowych dołów po głębokie do kilku metrów szyby od których odchodził system poziomych chodników,  którymi docierano do bardziej odległych miejsc wydobycia,
- określenie stanu zniszczeń na dzień dzisiejszy.
Jednocześnie wybrano metody,  którymi zespół pragnął  osiągnąć zamierzone cele. Do badań jako pierwszy zastosowano georadar w celu lokalizacji pustek pod ziemią i miejsc  o innej strukturze np. zagruzowanych podziemi czy szybów kopalnianych. Kolejną metodą było badanie oporności gruntu metodą elektrooporową. Miejsca gdzie pod powierzchnią ziemi  znajdują się zasypane szyby kopalniane charakteryzują się inną opornością gruntu niż otoczenie. Jeszcze inną z zastosowanych metod była magnetyka, podczas której wykrywane są miejsca  silniej zaburzone magnetycznie związane z działalnością człowieka (na przykład dawne ogniska). Metoda pomaga w wykrywaniu pozostałości osadnictwa towarzyszącego sporadycznie kopalniom krzemienia. Poza tym wykonano zdjęcia powierzchni kopalń z wysokości ok. 20 m przy użyciu modelu helikoptera.- pozwoli  to na późniejsze oszacowanie zmian na powierzchni kopalń związanych z nielegalnymi poszukiwaniami.
Powstałe w efekcie mapy kopalń pozwalają na porównanie ich z zasięgiem pól górniczych określonym dotychczasowymi metodami obserwacji pozostałości na powierzchni ziemi.

Fig. 2.  Obraz dwóch sąsiadujących ze sobą kopalń w Rudzie Kościelnej. Na podstawie badań geofizycznych udało się dokładnie rozpoznać ich zasięg i po raz pierwszy stwierdzić, że na obu reprezentowane było górnictwo w postaci dosyć głębokich szybów (do ok. 6 m)  z odchodzącymi od nich korytarzami eksploatacyjnymi. Zieloną linią przerywaną zaznaczono zasięg pól eksploatacyjnych kopalń po weryfikacji. Obie kopalnie nie odznaczają się na powierzchni rzeźbą nakopalnianą.


Uzyskane wyniki pozwoliły  przede wszystkim w przypadku niektórych kopalń określić ich dokładny kształt na powierzchni (gdy obszar objęty górnictwem był mniejszy niż wskazywał na to rozrzut materiału na powierzchni lub większy gdy część lejów po szybach uległa niwelacji lub późniejszym procesom stokowym), ale też zajrzeć pod powierzchnię i pokazać struktury znajdujące się pod ziemią. Standardowe badania archeologiczne, jakkolwiek pozwalają na dokładne poznanie wybranego fragmentu stanowiska, nie dają jednak tak kompleksowego i ogólnego obrazu całości.

Fig.3.  Wyniki badań kopalni Borownia w Rudzie Kościelnej. Obiekt ten częściowo wzięty pod uprawę już w XIX w nie posiadał w całości zachowanej rzeźby nakopalnianej.  Niezwykle istotne było dokładne określenie zasięgu prowadzonych prac górniczych. Ku naszemu zaskoczeniu okazało się, że składa się z dwóch rozdzielonych już w pradziejach oddzielnych pół górniczych, na których prowadzono głęboką do 5-6 m eksploatację przy pomocy poziomych wyrobisk. Mapka przedstawia wyniki badań elektrooporowych nałożone na obraz uzyskany z LIDAR. Kolorem niebieskim odznaczają się głębokie kopalnie całkowicie niewidoczne na powierzchni.

Należy przypomnieć, że interpretacja danych badań geofizycznych była możliwa w oparciu o wieloletnie badania kopalń krzemienia w Krzemionkach, prowadzone tradycyjnymi metodami, jak też badania geofizyczne na terenie innych kopalń krzemienia prowadzone w ubiegłych latach przez IAiE PAN. Aktualne badania zorganizowane i częściowo finansowane zostały przez Stowarzyszenie Naukowe Archeologów Polskich Oddział w Warszawie, a dotowane przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Dziedzictwo Kulturowe/Ochrona Zabytków Archeologicznych”. Pełne wyniki badań dostępne będą w: Narodowym Instytucie Dziedzictwa i SNAP Oddział  w Warszawie, Urzędzie Konserwatora Wojewódzkiego w Kielcach. Nie przewidujemy niestety w chwili obecnej  szerszego upowszechniania  wiedzy na temat położenia poszczególnych kopalń, ponieważ aktualny stopień ich ochrony narażałby te obiekty na większą dewastację.

Autor notatki Witold Migal

Z żalem zawiadamiamy, że 23 października 2011 r. zmarł
Prof. dr hab. Andrzej Abramowicz,
wybitny archeolog,
członek założyciel Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich,
wieloletni członek Oddziału w Łodzi Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich,
Laureat Nagrody im Józefa Kostrzewskiego.

Pogrzeb odbędzie się 27 października (czwartek) o godz. 12:30
w części komunalnej cmentarza Zarzew w Łodzi (wejście od ul. Przybyszewskiego).