Kodeks Postępowania brytyjskiego Instytutu Archeologów Terenowych
Kodeks Postępowania brytyjskiego Instytutu Archeologów Terenowych
Celem niniejszego Kodeksu jest promowanie tych norm postępowania i samodyscypliny, które wymagane są od archeologa w interesie publicznym i dla prowadzenia badań archeologicznych.
Archeologia zajmuje się badaniem charakteru i dawnych zachowań istot ludzkich w ich otoczeniu przyrodniczym. Uprawiana jest poprzez badanie i interpretację materialnych pozostałości ludzkiej działalności, które łącznie tworzą dziedzictwo archeologiczne. Dziedzictwo archeologiczne jest zasobem skończonym, narażonym na zniszczenie i malejącym.
Pełniejsze zrozumienie naszej przeszłości, umożliwiane przez archeologię, jest częścią wspólnego dziedzictwa społeczeństwa i powinno być dostępne każdemu. Z tego względu i ze względu na to, że dziedzictwo archeologiczne jest zasobem niemożliwym do zastąpienia, archeolodzy, działając zarówno zespołowo, jak i indywidualnie, odpowiedzialni są za pomoc w ochronie dziedzictwa archeologicznego, za jego oszczędne wykorzystywanie w ich pracy, za prowadzenie swych studiów w sposób dostarczających rzetelnej informacji i za rozpowszechnianie wyników swych badań.
Podpisanie niniejszego Kodeksu Postępowania przez osoby związane z archeologią zakłada przyjęcie tych zobowiązań. Ci, którzy go podpisują i wypełniają jego postanowienia zostaną wobec tego uznani za osoby stosujące określone normy kompetencji, odpowiedzialności i etycznego zachowania w prowadzeniu pracy archeologicznej.
Kodeks określa ogólne normy postępowania, których przestrzegania oczekuje się od członków Instytutu, a za których pogwałcenie ciało kierujące Instytutem może ich osądzić jako postępujących w sposób niestosowny dla członka Instytutu i może udzielić im nagany, zawiesić ich bądź wykluczyć. Od czasu do czasu Instytut wydaje pisemne normy oraz zasady kierowania projektami archeologicznymi, jak również założenia polityki w tym zakresie. Zaleca się członkom przestrzeganie rzeczonych norm, zasad oraz założeń w interesie obowiązującej praktyki zawodowej; pełny spis dokumentów IFA dotyczących norm oraz zasad znajduje się w części obejmującej bibliografię.
Niniejszy Kodeks Postępowania został formalnie ratyfikowany i przyjęty jako zarządzenie Instytutu na Dorocznym Walnym Zebraniu w dniu 3 czerwca 1985, poprawiony w drodze uchwał zwyczajnych podjętych w czasie Dorocznych Walnych Zebrań w dniach 12 września 1988, 17 września 1993, 14 października 1994, 22 września 1995, 11 września 1996, 14 października 1997 i 7 wrzesnia 2000. Należy go czytać w połączeniu z Memorandum oraz Artykułami Stowarzyszenia, Kodeksem przyjętej praktyki w zakresie regulowania kontraktowych uzgodnień w archeologii terenowej, Dyscyplinarnych uregulowań oraz Norm i zasad (zarządzenie uchwalone w zgodzie z Artykułem 44, stosownie do Klauzuli 3 Memorandum).
Zasada 1
Archeolog powinien stosować się do najwyższych norm etycznego i odpowiedzialnego zachowania w prowadzeniu spraw archeologicznych.
Przepisy
1.1. Archeolog powinien postępować w sposób nie szkodzący reputacji archeologii bądź Instytutu.
1.2. Archeolog powinien przedstawiać archeologię i jej wyniki w sposób odpowiedzialny i powinien unikać i przeciwdziałać przesadnym, błednym lub bezpodstawnym stwierdzeniom w kwestiach archeologicznych.
1.3. Archeolog nie może wydawac fachowej opinii, zajmować publicznie stanowiska, lub dawać prawne świadectwo w kwestiach archeologicznych, nie posiadając w danych sprawach informacji wyczerpujących na tyle, na ile można – w granicach rozsądku - oczekiwać.
1.4. Archeolog nie może podejmować badań archeologicznych, do prowadzenia których nie posiada wystarczających kwalifikacji. Powinien zorganizować odpowiednie wsparcie, w formie konsultacji, personelu lub wyposażenia.
Uwaga:
Obowiązkiem archeologa jest poinformowanie obecnego lub przyszłego zleceniodawcę lub klienta o braku kompetencji do prowadzenia proponowanej pracy. Archeolog może dążyć do minimalizowania niedostatku swoich kompetencji poprzez rozszerzenie wiedzy, uzyskanie dodatkowych elkspertyz lub pozyskanie współpracowników lub konsultantów, lub też poprzez modyfikowanie zakresu przedsięwzięcia. Odnosi się to również do sytuacji, w której archeolog w trakcie prowadzenia prac napotyka problemy wykraczające poza zakres jego lub jej własnych kompetencji w danym momencie.
Do obowiązków archeologa należy także pozyskanie odpowiedniego wsparcia do każdego projektu, którego się podejmuje,czy to bezpośrednio czy przez polecenie.
1.5. Archeolog winien odpowiednio docenić pracę wykonaną przez innych, nie popełniać plagiatów w wystąpieniach ustnych lub pisemnych i nie wdawać się w działania złośliwie szkodzące reputacji innego archeologa.
1.6. Archeolog winien znać i stosować się do wszelkich praw mogących odnosić się do jego działań archeologicznych, zarówno jako pracodawca jak i zatrudniony, a także do krajowych i międzynarodowych umów dotyczących nielegalnego wwozu, wywozu lub przeniesienia praw własności materiału archeologicznego. Archeolog nie może angażować się i powinien starać się przeciwdziałać nielegalnym lub nieetycznym postępowaniom wobec zabytków.
Uwaga:
(a) Archeolog winien mieć na względzie swoją pozycję w odniesieniu do zabiegania o lub przyjmowania korzyści materialnych w imieniu swoim lub krewnych w zakresie wydobycia lub przekazania zabytków lub materiałów uzyskanych w trakcie prac archeologicznych.
(b) Archeolodzy pracujący na podwodziu [=częśc brzegu pomiędzy granica przypływu i odpływu – dopisek tłumacza] lub prowadzący badania podwodne mogą znaleźć się czasem w trudnej sytuacji ze względu na swoją współpracę z komercyjnymi ratownikami oraz innymi osobami zajmującymi się eksploatacją podwodnego dziedzictwa kultury. Zasady obowiązujące w tym zakresie to: 1) zachowanie dziedzictwa znajdującego się na dnie morskim, 2) oszczędne wykorzystanie w sposób dający rzetelną informację, 3) rozpowszechnienie wyników, oraz 4) profesjonalne nieprzypadkowe zarządzanie pełną dokumentacją stanowiska.
Współpraca z komercyjnymi organizacjami ratowników lub indywidualnymi osobami może leżeć w zakresie obowiązków archeologa, jeśli dotyczy zadokumentowania stanowisk i materiałów archeologicznych, włączając w to potencjalne pozyskanie zabytków o muzealnym znaczeniu, oraz oceny stanowisk i działań podejmowanych na danym obszarze. W ramach takich działań, archeolog powinien zapewnić, że:
1) nie zezwoli na świadome wykorzystanie jego lub jej nazwisko lub usług do promowania wydobycia materiału archeologicznego, o ile zasadniczym celem jego pracy nie będzie zachowanie naukowej integralności pełnej dokumentacji danego stanowiska w istniejących, profesjonalnie zarządzanych i publicznie dostępnych zasobach oraz o ile nie zostaną zapewnione warunki do badania, interpretacji i publikacji tej dokumentacji.
2) nie będzie wchodził w umowy lub zobowiązania, których charakter komercyjny może stać w sprzeczności z normami archeologicznymi lub muzealnymi.
3) w odniesieniu do materiału archeologicznego pochodzącego z wykopalisk, nie będzie zachęcać do zakupu zabytków w przypadkach, gdy ma uzasadnioną obawę, że wydobycie obiektów wiązało się z umyślnym nienaukowym zniszczeniem lub uszkodzeniem stanowiska archeologicznego, oraz że będzie zniechęcał do sprzedaży i wynikającego z tego rozproszenia materiału pozyskanego z wykopalisk.
4) nie będzie zachęcać do zakupu zabytków w przypadkach, gdy ma uzasadnioną obawę, że ich wydobycie wiązało się z nie informowaniem właściwych instancji państwowych lub prawnych o dokonaniu znaleziska.
1.7. Archeolog winien unikać i nie sanckjonować u innych działań wiążących się z nieuczciwością, defraudacją, oszustwem lub fałszywym przedstawianiem faktów w kwestiach archeologicznych, ani też nie może świadomie zezwalać na używanie swego imienia dla wspierania jakichkolwiek działań związanych z takim postępowaniem.
1.8. Archeolog prowadząc swe prace archeologiczne nie może dawać lub przyjmować korzyści materialnych, które w uzasadniony sposób mogłyby być uznane za łapówki.
1.9. Usunięte.
1.10. Archeolog nie może ujawniać informacji poufnych, chyba że wymaga tego prawo; nie może też wykorzystywać informacji poufnych lub uprzywilejowanych dla korzyści własnej lub osób trzecich.
Uwaga:
Archeolog winien troszczyć się o zapobieganie ujawnianiu lub wykorzystywaniu poufnych informacji przez swych pracowników, kolegów, współpracowników i i inne osoby, z których pomocy korzysta. Informacje poufne to informacje uzyskane w trakcie trwania projektu, których nienaruszalność zastrzegł chwilowo pracodawca lub zleceniodawca, lub których ujawnienie byłoby kłopotliwe lub mogłoby być szkodliwe dla pracodawcy lub zleceniodawcy. Informacje przestaje być poufna, gdy tak zaleci pracodawca lub zleceniodawca, lub gdy staje się ogólnie znana. W przypadku informacji o charakterze ściśle archeologicznym, do obowiązków archeologa należy poinformowanie pracodawcę lub zleceniodawcę o zaistnieniu jakiejkolwiek sprzeczności interesów zgodnie z Zasadą 4 Kodeksu (rozpowszechnianie informacji archeologicznych) oraz podjęcie starań o zminimalizowanie lub usunięcie takowych sprzeczności.
1.11. Archeolog winien brać pod uwagę uzasadnione obawy grup, których materialna przeszłość może być przedmiotem badań archeologicznych
1.12. Archeolog ma obowiązek zapewnienia, że niniejszy Kodeks będzie przestrzegany przez członków Instytutu, a także zachęcać do przyjmowania go przez innych (patrz Uwaga dotycząca Przepisu 1.12).
Uwaga:
Od czasu do czasu Instytut otrzymuje formalne lub nieformalne skargi na członków Instytutu oraz zarzuty złamania zarządzeń. Obowiązek archeologa w zakresie przestrzegania Kodeksu etyki obejmuje dostarczenie informacji na prośbę Prezesa lub Wiceprezesa, i/lub składanie wyjaśnień przed komisją lub innym ciałem powołanym do rozpatrzenia rzekomego złamania zarządzeń Instytutu. Ten wymóg nie jest sprzeczny z założeniami Przepisu 1.10 w odniesieniu do informacji poufnych.
1.13. Archeolog ma obowiązek zapewnienia, w granicach rozsądku z praktycznego punktu widzenia, że praca, za którą jest bezpośrednio lub pośrednio odpowiedzialny z uwagi na swoje stanowisko w organizacji podejmującej przedsięwzięcie, jest wykonywana w zgodzie z niniejszym Kodeksem.
1.14. Archeolog może stanąć w obliczu etycznego dylematu w sytuacji sprzecznych lojalności, obowiązków lub odpowiedzialności. W takich okolicznościach archeolog winien działać w zgodzie z zasadami Kodeksu zachowań.
Zasada 2
Na archeologu spoczywa odpowiedzialność za konserwację dziedzictwa archeologicznego.
Przepisy
2.1. Archeolog winien dążyć do zachowania stanowisk i materiału archeologicznego, jako zasobów służących badaniu i przyjemności obecnie i w przyszłości, i powinien zachęcać innych do takiego samego postępowania. Kiedy konserwacja nie jest możliwa, powinien dążyć do zagwarantowania, że stworzona i zachowana zostanie odpowiednia dokumentacja, przy użyciu stosownych form badań, dokumentowania i rozpowszechniania wyników.
Uwaga:
Rozpowszechnianie w rozumieniu niniejszych przepisów obejmuje również złożenie oryginalnej dokumentacji oraz niepublikowanych materiałów w dostępnych publicznych zasobach archiwalnych.
2.2. Przy podejmowaniu badań niszczące, archeolog powinien działać tak, by uszczuplenie dziedzictwa archeologicznego, zgodne z ustalonymi celami przedsięwzięcia, było minimalne.
Uwaga:
Należy zwrócić szczególną uwagę na ten nakaz w przypadku projektów czysto badawczych. We wszystkich projektach, podejmowanych w celach czy to czysto badawczych, czy ratowniczych, należy uwzględniać zasadne zainteresowania innych archeologów. Dla przykładu, górne warstwy stanowiska powinny być sumiennie eksplorowane i dokumentowane w ramach wymogów projektu, nawet jeśli przedsięwzięcie skupia się na badaniu niżej położonych warstw.
2.3. Archeolog winien zapewnić, że cele przedsięwzięcia badawczego będą wystarczającym usprawiedliwieniem dla zniszczenia świadectw archeologicznych, które to przedsięwzięcie za sobą pociągnie.
Zasada 3
Archeolog winien prowadzić swe prace w taki sposób, aby uzyskać rzetelne informacje o przeszłości, oraz powinien zapewnić odpowiednią dokumentację wyników.
3.1. Archeolog powinien słedzić rozwój nastepujący w dziedzinie jego specjalizacji.
3.2. Archeolog powinien odpowiednio się przygotowywać do każdego przedsięwzięcia, jakiego miałby się podjąć.
3.3. Archeolog powinien upewnić się, że eksperymentalne procedury planowania, dokumentowania i testowania, tam gdzie stosowne, są odpowiednie dla danego przedsięwzięcia.
3.4. Archeolog powinien dopilnować, aby dokumentacja będąca rezultatem jego pracy była przygotowana w formie zrozumiałej, łatwej w użyciu i trwałej.
3.5. Archeolog powinien dopilnować, aby dokumentacja, włączając w to także zabytki, próbki i wyniki eksperymentalnych prac, będzie utrzymywana w dobrym stanie w okresie gdy będzie się znajdować pod jego pieczą, i powinien dążyć do tego, aby była ona następnie zdeponowana w miejscu, gdzie będzie miała zapewnioną stosowną fachową opiekę i warunki składowania, i gdzie będzie łatwo dostępna dla badań i kontroli.
3.6. Archeolog powinien starać się ustalić, czy przedsięwzięcie, które podejmuje, może zaszkodzić pracy badawczej lub przedsięwzięciom innych archeologów. Jeżeli istnieje takie prawdopodobieństwo, powinien dążyć do zminimalizowania takich skutków.
Zasada 4
Archeolog jest odpowiedzialny za udostępnienie wyników prac archeologicznych w rozsądnym terminie.
Przepisy
4.1. Archeolog powinien pozostawać w kontakcie i współpracować z kolegami o wspólnych zainteresowaniach archeologicznych, powinien odpowiednio szanować zainteresowania kolegów i ich prawo do informacji o stanowiskach, obszarach, kolekcjach i danych, które są, lub mogą być, obiektem aktywnych zainteresowań badawczych obu stron.
4.2. Archeolog powinien starannie i bez niepotrzebnej zwłoki przygotować i właściwie rozpowszechnić odpowiednią dokumentację pracy wykonanej pod jego kontrolą.
Uwaga:
Rozpowszechnianie w rozumieniu niniejszych przepisów obejmuje również złożenie oryginalnej dokumentacji oraz niepublikowanych materiałów w dostępnych publicznych zasobach archiwalnych.
Konsekwencją tej zasady jest to, że archeolog nie zainicjuje, nie weźmie udział i nie będzie wspierał działań mogących uszczuplić dziedzictwo archeologicznego, chyba że oczekiwać można w miarę niezwłocznej i odpowiednich analizy i sprawozdania. Wyniki uznane za zasadniczy wkład w wiedzę lub w rozwój teorii, metod lub technik, powinny być upublicznione w środowisku naukowym w miarę możliwości szybko za pomocą listów, wykładów, wystąpień na spotkaniach sprawozdawczych lub wstępnych publikacji, szczególnie w wypadkach przewidywania zasadniczego opóźnienia w pojawieniu się publikacji końcowej.
4.3. Archeolog winien odpowiadać na prośby kolegów lub studentów o informacje dotyczące wyników badań lub przedsięwzięć, o ile pozostaje to w zgodzie z jego nadrzędnym prawem do publikacji i z innymi jego zobowiązaniami archeologicznymi.
Uwaga:
Archeolog otrzymujący takie informacje winien szanować wcześniejsze prawa, pamiętając również o potencjalnych prawach autorskich.
4.4. Archeolog jest odpowiedzialny za analizę i publikację danych pochodzących z przedsięwzięć prowadzonych pod jego kontrolą. Dopóki archeolog wypełnia to zobowiązanie, przysługuje mu wynikające z tego prawo pierwszeństwa w publikacji. Jednakże nie przygotowanie lub brak publikacji wyników w ciągu 10 lat od zakończenia prac terenowych będzie traktowane jako zrzeczenie się tego prawa, chyba że brak ten może zostać w uzasadniony sposób przypisany okolicznościom nie podlegającym kontroli archeologa.
Uwaga:
Uznaje się, że zmiana zatrudnienia stwarza problemy w zakresie odpowiedzialności archeologa za publikację projektów. Ostateczną odpowiedzialność za publikację danego dzieła należy określić w umowie o zatrudnieniu, w ramach której podjęto dane przedsięwzięcie, lub w uzgodnieniu z pierwotnym promotorem pracy. Do obowiązków archeologa, czy to jako pracodawcy, czy jako pracobiorcy, należy doprowadzenie do zawarcia zadowalającej umowy w tym zakresie przed rozpoczęciem prac.
4.5. Archeolog, w przypadku jeżeli nie zdoła przygotować lub opublikować wyników w ciągu 10 lat od zakończenia badań terenowych a brak jest okoliczności usprawiedliwiających, lub w przypadku gdy zdecyduje nie publikować wyników, powinien, jeśli zostanie o to poproszony, udostępnić dane dotyczące przedsięwzięcia innym archeologom dla analizy i publikacji.
4.6. Archeolog powinien przyjmować odpowiedzialność za informowanie społeczeństwa o celach i wynikach swych badań i powinien wyrażać zgodę na uzasadnione prośby o informacje i ich szerzenie wśród szerokiego ogółu.
Uwaga:
Archeolog powinien być gotowy udostępnić stanowisko w odpowiednich godzinach i w kontrolowanych warunkach, w ramach ograniczeń nałożonych przez finansującego badania, właścicieli lub dzierżawców stanowiska, lub przez wzgląd na bezpieczeństwo lub dobry stan stanowiska.
4.7. Archeolog powinien przestrzegać kontraktowych zobowiązań w zakresie sprawozdawczości, ale nie powinien zawierać kontraktu, który zabrania mu umieszczania własnych interpretacji lub wniosków w opracowywanej dokumentacji, lub dalszego korzystania z danych po zakończeniu przedsięwzięcia.
Uwaga:
Przestrzeganie tej zasady może czasami wydawać się sprzeczne z przepisem 1.10. Pracodawca klient ma zasadne prawo nakładać takie warunki poufności, jakie uważa za stosowne. Archeolog nie powinien przyjmować warunków, które zakładają trwałe zatajenie informacji o archeologicznych odkryciach lub interpretacjach.
Zasada 5
Archeolog winien uznawać aspiracje pracowników, kolegów i pomocników odnośnie wszelkich spraw dotyczących zatrudnienia, w tym rozwoju zawodowego, zdrowia i bezpieczeństwa, warunków i okresu zatrudnienia oraz równych szans.
Przepisy
5.1. Archeolog odniesie się z należytą uwagą do wymogów stawianych przez prawo pracy w odniesieniu do pracowników, kolegów i osób, z których pomocy korzysta.
5.2. Archeolog odniesie się z należytą uwagą do wymogów przepisów bhp w odniesieniu do pracowników oraz innych osób, które mogą być dotknięte skutkami jego działań archeologicznych.
5.3. Archeolog odniesie się z należytą uwagą do wymogów ustaw dotyczących dyskryminacji w zatrudnieniu z uwagi na rasę, płeć oraz niesprawność.
5.4. Archeolog zapewni odpowiednie ubezpieczenie dla osób oraz majątku, które mogą być dotknięte jego działaniami archeologicznymi.
5.5. Archeolog poświęci należytą uwagę dobru pracowników, kolegów i osób, z których pomocy korzysta, odnośnie warunków i okresu świadczenia usług. Weźmie pod uwagę w granicach rozsądku wszelkie zalecenia dotyczące warunków zatrudnienia.
5.6. Archeolog weźmie pod uwagę przy określaniu wynagrodzenia oraz innych korzyści pracowniczych, takich jak urlop, łączne usługi i poświadczoną ekspertyzę pracowników, kolegów oraz osób, z których pomocy korzysta.
5.7. Archeolog będzie miał na względzie prawo osób do przynależności do związków zawodowych oraz do zawodowych i branżowych stowarzyszeń.
5.8. Archeolog potraktuje z należytą powagą i odpowiednim wsparciem szkolenia i rozwój pracowników, kolegów i osób, z których pomocy korzysta, aby mogli należycie wykonywać swoje obowiązki.
